De Staat van het Vernieuwingsonderwijs II
Deze jaarlijkse publicatie van de Staat van het Vernieuwingsonderwijs dient als aanvulling op de Staat van het Onderwijs van de Onderwijsinspectie. Het Lectoraat Vernieuwend Onderwijs van Hogeschool Saxion biedt hiermee een verdiepend en aanvullend perspectief op de ontwikkeling en kwaliteit van het Nederlandse onderwijs. Het thema van dit jaar is Vertragen in tijden van effectiviteit en efficiëntie.
Vertragen in tijden van efficiëntie en effectiviteit
De Vereniging van vrijescholen heeft meegewerkt aan deze publicatie, samen met de Nederlandse Dalton Vereniging, de Nederlandse Jenaplan Vereniging, de Vereniging voor Freinetpedagogie en de Nederlandse Montessori Vereniging.
In de historie van het Nederlandse onderwijs zijn deze traditionele vernieuwers steeds met elkaar verbonden geweest. De Staat van het Vernieuwingsonderwijs is een uitdrukking van die langdurige verbondenheid en de gezamenlijke pedagogische traditie van waaruit ze zijn ontstaan. Samen belichten we zo de positieve en unieke waarden van traditionele vernieuwingsscholen in Nederland.
De boodschap van deze Staat van het Vernieuwingsonderwijs
Met deze publicatie wil de Vereniging van vrijescholen, samen met de andere betrokken verenigingen, duidelijk maken dat vernieuwingsonderwijs een essentiële bijdrage levert aan de diversiteit, kwaliteit en toekomst van het onderwijs in Nederland.
Het thema van dit jaar is Vertragen in tijden van effectiviteit en efficiëntie. Het onderwijs in Nederland staat onder toenemende druk om sneller, efficiënter en effectiever te presteren. Alles moet gemeten en vergeleken worden. Goed onderwijs lijkt gelijk te staan aan dat wat aantoonbaar werkt en zo efficiënt mogelijk is. Maar daar wringt het: hoe sterker onderwijs wordt gestuurd door efficiëntie, hoe groter het risico dat de pedagogische kern uit het oog verloren wordt.
In deze publicatie staan zowel praktijkverhalen als onderzoeksresultaten en essays van onderwijsdenkers. Samen schetsen zij een breder perspectief op goed onderwijs. Onderwijs waarin efficiëntie niet het vertrekpunt is, maar onderdeel uitmaakt van een grotere pedagogische opdracht.
Aan het woord
Het traditioneel vernieuwingsonderwijs kan niet bestaan zonder leraren, leerlingen en hun ouders. Ook zij komen aan het woord in deze publicatie. Hoe denken zij over de toenemende efficiëntie en effectiviteit in het onderwijs? Waar zit volgens hen de kracht van het vernieuwingsonderwijs?
Voor het artikel 'Vrijeschool: Aandacht voor de hele mens, met hoofd, hart en handen' spraken wij met Jan-Arie Bras, Wouter van Daalen, Vincent Osinga, Elin van Schijndel en Vera van Vilsteren. Wij danken hen hartelijk voor hun bijdrage!
Efficiënt lesgeven bedient alleen het hoofd. Ik vind het belangrijk dat er tijd blijft voor de verbinding tussen leerling en docent. In de les moet ruimte zijn voor gesprekken, maar ook klassikale spelletjes en de mogelijkheid buiten de methode te stappen.Jan-Arie Bras, docent Engels Mercurius College
Uitgangspunten met betrekking tot het thema
De Staat van het Vernieuwingsonderwijs 2026 laat zien hoe traditionele vernieuwingsscholen op zoek zijn naar een evenwicht tussen:
- traditie en toekomst
- maatschappelijke verwachtingen en pedagogische overtuiging
- doelmatig en efficiënt werken en ruimte maken voor rust en vertraging.
Het laat zien dat het vernieuwingsonderwijs niet buiten de tijd staat, maar zich er kritisch toe verhoudt.
-
Onderwijs als pedagogische oefenruimte
Het traditionele vernieuwingsonderwijs ziet school niet als een leerfabriek, maar als een pedagogische oefenruimte. De school staat niet los van de maatschappij, maar houdt bewust afstand om haar pedagogische opdracht te kunnen vervullen. -
Pedagogisch vakmanschap
Vernieuwingsscholen zoeken in hun dagelijkse praktijk naar ritmes die niet uitsluitend door effectiviteit en efficiëntie worden bepaald, maar door pedagogische betekenis. Dit vraagt om pedagogisch vakmanschap: leraren die zich voortdurend bewegen tussen vrijheid en verantwoordelijkheid, tussen instructie en begeleiding, tussen de individuele leerling, de groep en de schoolgemeenschap. -
Ruimte laten als pedagogische daad
Het bieden van ruimte en tijd is geen afwijzing van effectiviteit, maar stelt deze bij. Het is een pedagogische daad: 'bewust kiezen voor tijd waarin niets hoeft, waarin leerlingen mogen oefenen met aandacht, ontmoeting en reflectie'. In het traditionele vernieuwingsonderwijs wordt dit zichtbaar in rituelen, gesprekken, spel, keuzes en vieringen.
De pedagogische opdracht
Ook de voorzitters van de traditionele vernieuwingsbewegingen werden bevraagd over het effectiviteitsdenken in relatie tot de pedagogische opdracht van de school:
De pedagogische opdracht voor vrijescholen is een brede opdracht. Onderwijs is voor ons meer dan het efficiënt aanleren van schoolse vaardigheden en het behalen van meetbare resultaten. Het gaat om de ontwikkeling van de hele mens, van hoofd, hart en handen. Dankzij vertragen en verbreden ontstaat er ruimte voor betekenisvolle ervaringen in de klas. Voor verwondering, oefening en groei die niet direct in cijfers te vangen zijn. Juist in die vertraging kan een kind zich verbinden met zichzelf en met de wereld. Zo vormt onderwijs geen race naar prestaties, maar een bedding voor duurzame ontwikkeling die een leven lang meegaat.Michel Rog - voorzitter bestuur Vereniging van vrijescholen
Eerdere initiatieven
In 2018 bracht de Vereniging van Vrijescholen De Staat van het Vrijeschoolonderwijs uit als reactie op de eenzijdige conclusies van de Onderwijsinspectie over het ‘afglijden’ van het Nederlandse onderwijs. Die publicatie bood een alternatief perspectief met een duidelijke focus op het belang van de brede ontwikkeling van leerlingen.
De Staat van het Vernieuwingsonderwijs sluit hierbij aan en laat, samen met andere vernieuwingsscholen, opnieuw zien dat er wél ruimte en inspiratie is voor onderwijs dat vertrekt vanuit visie en vertrouwen.
